zaterdag 16 februari 2013

Jezelf zijn

Onze maatschappij staat de laatste decennia meer en meer in het teken van het ontwikkelen van het individu. Jezelf ontplooien is de essentie geworden van het onderwijs (dit houdt in dat wat je bereikt in het leven je eigen verantwoordelijkheid is. Daar staat tegenover dat falen dus je eigen schuld is, maar daar gaat het hier niet over*). 

Een probleem dat ik zie in dit verhaal is dat dit ontplooien van het individu een grote illusie blijkt. We proberen allen zo hard om onszelf te zijn - grappig, gevat, op de hoogte, en dit best nog in maximaal 140 tekens - maar doen dit allemaal op dezelfde manier. We gebruiken allemaal sociale media en smartphones (ik ook), voorzien van allemaal dezelfde apps (retro-foto's!). Muziek en kledingsstijl vormen aansluitend een goede manier om jezelf te definiëren als individu ('dit is míjn smaak'). De illusie zit hem in het individuele. We vinden immers leuk en hip wat we door anderen, en vooral in de media, als leuk en hip voorgeschoteld krijgen. Waar we uiteindelijk in belanden is één grote eenheidsworst van zogezegde unieke individuen.

Let op, dit is géén pleidooi over 'vroeger was het beter'. Verre van - uiteraard hebben we vandaag meer keuzemogelijkheden. Maar de eenheidsworst van vroeger (TV kijken was naar de BRT, als de wind goed zat was er ook nog 'Holland', alle jongens droegen een korte broek voor hun Plechtige Communie) is gewoon vervangen door ándere eenheidsworst. Dat is niet meer dan normaal. Hoezeer we ook trachten onszelf te zijn, we zijn primaten die voortdurend kijken naar de anderen rond ons en hen nadoen. Na-apen, nietwaar.

Ik vind dat ook helemaal niet erg, het is volgens mij onvermijdelijk - en zelfs noodzakelijk. Niks is zo erg voor onze (sociale) ontwikkeling als de conservatieve inslag dat we alleen individuen zijn in een economische context ('There is nog such thing as society,' aldus Margaret Tatcher). Dit neoliberale denken (jezelf als merk) bezwaart onszelf enkel met de illusie dat we allen uniek zijn en om succes te bereiken onszelf ten volle moeten ontwikkelen. Het creërt een concurrentiemodel dat 'de gemeenschap' ondermijnt (want de ander zou zichzelf wel eens meer kunnen ontwikkelen dan jijzelf).

Maar we zijn sociale wezens, kuddedieren zo je wil. De vraag is of we in ons snakken naar dat uniek zijn in de immense zee van gelijkheid meer onszelf worden (of we er gelukkiger van worden is ook een discussie waard).

Dit is geen pleidooi tegen sociale media of al wat hip is. Ik ben geen norse conservatief die 'de jeugd mores wil leren'. Het gaat er voor mij om de dingen op zijn minst juist te benoemen. 'Jezelf zijn' is in de Ikea-eeuw nu eenmaal een relatief gegeven. We zijn niet zozeer onszelf, maar we gedragen ons volgens heersende normen en gewoontes, daartoe aangemoedigd door voortdurende reclame (allemaal een smartphone, want u bent het waard!). Niet alleen bij apen wordt 'anders doen' immers scheef bekeken. De contradictie zit hem in het feit dat we allemaal zo hard ons best doen om dat net te verdoezelen.

* Dit beschrijft professor Paul Verhaeghe in zijn boek 'Identiteit'. Mijn ideeën in deze tekst had ik al langer, maar kon ik pas in een bredere maatschappelijke context plaatsen dankzij zijn werk.

1 opmerking:

Anton Voloshin zei

Het helpt eigenlijk wel als je er van uit gaat dat er niet zoiets bestaat als het zelf. Beetje kort door de bocht, maar het is allemaal smoke en mirrors. Ik vind het op veel vlakken trouwens ook geruststellend te weten dat we allemaal zo hard op elkaar lijken, hoewel we ons best doen om ons te onderscheiden.